Ogham -- Ceist Ardteistiméireachta

Cábhair le haghaidh scoláirí, foilsithe i nuachtán éigin Éireannach, ca. 1970.


Ceist na seachtaine seo caite: Aimsigh roinnt eolais faoi Ogham agus scríobh gearrnóta mínithe air.

Freagra: Tá stair an-ársa ag an Ghaeilge mar theanga scríofa. Tá fianaise ann go rabhthas ag scríobh na Gaeilge chomh fada siar le 1500 bliain ó shin. De réir na staraithe bhítí ag scríobh in Ogham sa tréimhse 400-650 A.D. agus b'fhéidir níos faide siar ná sin. Ar leachtanna cloiche a scríobhtaí an tOgham, agus tá iarsmaí den chineál sin scríbhinne le feiceáil sna hiarsmalanna agus freisin ar chlocha i gCorcaigh agus i gCiarraí ach go háirithe. Is cosúil go raibh scríobh an Oghaim níba fhorleithne sa dá chontae sin ná mar a bhí in áit ar bith eile in Éirinn.

Leath an córas sin scríbhneoireachta ó Éirinn go dtí an Bhreatain agus go hOileán Mhanainn, áit ar thángthas ar ar leathchéad cloch a bhfuil scríbhinní Oghaim orthu. Ar leachtanna cuimhneacháin do dhaoine tábhachtacha is mó a fhaightear na scríbhinní gearra sin.

Tá eolas faoin gcóras scríbhneoireachta a dtugtar "Ogham" air le fáil i Leabhar Bhaile an Mhóta agus i lámhscríbhinní eile. Bhí eolas béaloideasa ag daoine faoi suas go dtí 150 bliain ó shin.

Córas aibítre atá san Ogham a shíolraigh ón tseanaibítir Ghréigise, de réir eolaithe áirithe, agus ón aibítir Rómhánach de réir eolaithe eile. Creadeann go leor de na heolaithe go bhfuil bunús Págánach leo ach is é barúil an Ollaimh de Valéra go mbaineann siad le ré na Críostaíochta; tá crois ar go leor de na leachtanna a bhfuil scríbhinní Oghaim orthu, agus tá an Laidin agus an tsean-Ghaeilge fite fuaite ar a chéile sna scríbhinní atá le feiceáil go fóill.

Marcanna greanta ar fhréamhlíne a bhí sna litreacha Oghaim agus is ar líon agus ar shuíomh na marcanna ar an bhfréamhlíne a bhraitheadh ciall na litreacha. Bhí cúig ghrúpa litreacha san aibítir úd agus is mar a léirítear thíos a scríobhtaí iad.

Chomh fada agus is eol dúinn níl aon phíosa litríochta a scríobhadh san Ogham ar fáil agus is cosúil gur ar leachtanna adhlactha amháin a úsáidtí an córas seo scríbhneoireachta.


Michael Everson, Evertype, Dublin, 2001-09-21